Дюзджэ Университетым, Кавказыбзэхэмрэ ягушъхьэлэжьыгъэхэмрэ якъутамэ, адыгабзэ ыкӏи литературэ къутэмашъхьэм иеджакӏохэмэ гъэтхапэм и 14-м адыгабзэмрэ адыгэ тхыбзэмрэ я Мафэ фэгъэхьыгъэу агъэхьазырыгъэ ӏофтхьабзэм игущыӏапэ.
Тикӏэлэегъэджэ лъапӏэхэр, тиныбджэгъу лъапӏэхэр, тихьакӏэ лъапӏэхэр, шъуипчыхьэ шӏу къышъосэӏо. Непэ адыгабзэмрэ адыгэ тхыбзэмрэ ямаф. Мы мэфэ лъапӏэр дгъэмэфэкӏыным пае тызэрэугъоигъ.
Бэрсэй Умар зэхигъэуцогъэ апэрэ адыгэ хьарыфылъэр ыкӏи адыгабзэм игущыӏалъэ 1853-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ и 14-м къызэрэхаутыгъэм ишъоеплъэу, 2000-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу тилъэпкъкӏэ мэхьанэшхо зиӏэ мы мафэр тэгъэлъапӏэ, тэгъэмэфэкӏы.
Тхьам дунаир зызэхигъэуцуагъэм къыщегъэжьагъэу къытлъыӏэсыгъэ тиныдэлъфыбзэр адыгабзэр ары. Ижъ-ижърэ лъэхъанхэм къапхырыкӏыгъэ тихабзи, тикультури къытлъызгъэӏэсыгъэр – тиныдэлъфыбзэр ары. Адыгабзэм игущыӏэхэр, адыгэ гущыӏэжъхэр; тилъэпкъ игупшыси, тихабзи, тихъишъи джырэ нэс къыднагъэсыгъэх. Непэрэм языныкъо гущыӏэхэм къытлъигъэӏэсыгъэ мэхьанэр нэмыкӏ бзэхэмкӏэ дэгъоу зэддзэкӏышъурэп, ау а мэхьанэр зэхэтэшӏыкӏы, тыгукӏэ зэхэтэшӏэ. Урыс-Кавказ заом ыуж, Мэщбэшӏэ Исхъакъ къызэриӀорэм фэд, Адыгэ лъэпкъыр мыжъо шъхьалым чӏэтэу хьаджыгъэм фэдэу ыхьэджи дунэешхом щыритэкъухьагъ. Адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэр хэкум фэдэу алъытэхи, къаухъумагъ; а чӏыпӏэхэм ащыпсэурэ лъэпкъхэм абзи, якультури зэрагъэшӏагъэх.
«Бзэр щымыӏэмэ, лъэпкъыри щыӏэп», – аӏо тятэжъхэм. Дунаим тет сыд фэдэ чӏыпӏэ горэми зы адыгэ шъуӏукӏэмэ, адыгабзэкӏэ шъузэдэгущыӏэн, шъузэгурыӏон, шъузызэрэлъэпкъэгъур (зы лъэпкъым шъузэрэщыщыр) лъэшэу зэхэшъушӏэн. Тиныдэлъфыбзэ тызэрепхы, мы дунаим адыгэу тыкъыщегъанэ. Джары ныдэлъфыбзэм мэхьанэу иӏэр. Непэрэм тилъэпкъ анахь проблем инэу иӏэр, адыгабзэр зэрэкӏодырэр ары. Типшъэрылъ иныри тыбзэ бай къэтыухъумэныр ары. Ащ ехьылӏагъэу хэкуми, диаспорэми ӏофыбэ щашӏэ. Сызэреплъырэмкӏэ, тыбзэ къэтыухъумэнымкӏэ диаспорэм итэу анахь мэхьанэ зиӏэ, анахь льапӏэ, анахь льагэ чӏыпӏэр – Дюзджэ университетым адыгабзэмрэ литературэмрэ якъутэмашъхь. Адыгабзэ къутамэр Дюзджэ университетым къыщызэӏуахыным пае зишӏуагъэ къэзгъэкӏуагъэхэм апэрэ тиректорэу Funda Şerifoğlu, тихасэ итхьаматэхэми, тинахьыжъхэми, ахэм анэмыкӏэу яӏахьэхэр хэзылъхьагъэхэм, зэпстэуми тхьашъуегъэпсэу къышъотэӏо. Тикъутамэ итхьамати, тиккӏэлэегъаджэхэми тхьашъуегъэпсэу къышъотэӏо. Ахэм илъэс пшӏыкӏутӏу хъугъэу ашӏэрэм мэхьанэшхо иӏ. Ыпэкӏэ мыщ къызэкӏохэм тыркубзэ амышӏэу документхэр, егъэджэн методикэхэр агъэхьазырыгъ, тхылъхэр атхыгъэх ыкӏи адрэ кӏэлэегъаджэхэри зэгъусэхэу адыгабзэм иегъэджэнкӏэ гъэсэныгъэ литературэм яшӏуагъэшхо рагъэкӏыгъ. Тхьар разы къышъуфэхъу.
Сэ джы яплӏэнэрэ классым сис. Къутамэм тызычӏэхьэм тиунэ ӏофхэмкӏэ къытдэӏэпыӏэнэу къэкӏогъэ бзылъфыгъэм сишъхьагъусэ «мы къутамэр къызыуухыкӏэ сыд ӏофэу пщӏэщтыр?» къыриӏуагъ. Джы тэ къутамэр къызытыухыкӏэ тидипломэхэр дэпкъым пытлъэны ыужы тикӏыжьыщта? Мы тхьамафэм Юсыф ходжам идерс тызэдэгущыӏагъэм фэдэу, адыгабзэ дэгъоу зышӏэрэхэмэ еджэн-тхэныр ядгъэшӏэн, сабыйхэмэ адыгабзэ зэрэрагъэшӏэн методхэр дгъэпсын фай. Ащ фэдэ проектхэр тшӏын фай. Адыгабзэр мыкӏодыным пае, литературэмрэ тхыбзэмрэ ыпэкӏэ дгъэкӏотэнэу (хэдгъэхъонэу) тлъэкӏырэр тшӏэн фай. Нэкӏмазэр мэухы, бирамыр къэсы пэт. Тхьам къэкӏощт бирамхэмрэ тикультур пае мэфэкӏ мафэхэмкӏэ тызэрэугъоинэу тызэукӏэнэу насып къытфешӏ.
Дунаим тыдэ тыщыӏэми зэрэадыгэу, тыбзэкӏэ тыгущыӏэу, тыуузынчъэу мамырныгъэ тхэлъэу тыщыпсэуным пае Тхьам cелъэӏу.
Орэпсэу адыгэхэр
Орэпсэу адыгабзэр
Тхьашъуегъэпсэу.
Хъуажъ Метин Коч
Дюзджэ университет, Кавказыбзэхэмрэ ягушъхьэлэжьыгъэхэмрэ якъутамэ,
Адыгабзэ ыкӏи литературэ къутэмашъхьэм и я 4-рэ курс иеджакӏу.